Bir yapıda mekanik tesisat şaftlarının yetersiz bırakılması, uygulama aşamasında çözülmesi en zor koordinasyon problemlerinden biridir. Havalandırma kanalları, pis su ve yağmur suyu kolonları, temiz su hatları, ısıtma-soğutma boruları ve yangın tesisatı için gerekli alan mimari tasarımın başında ayrılmazsa; proje ilerledikçe şaft büyütme, tavan düşürme, tesisat güzergâhını değiştirme veya kullanılabilir alandan kayıp verme gibi sonuçlarla karşılaşılabilir.

Bu nedenle şaft, projede sonradan tesisat geçirilen boş bir alan değil; bina tasarımının başlangıcında mekanik sistemlerle birlikte ele alınması gereken teknik bir hacimdir.

Şaft Alanını Yalnızca Boru ve Kanal Ölçüleri Belirlemez

Şaft boyutlandırılırken yapılan en temel hatalardan biri, tesisat elemanlarının geometrik ölçülerinin toplanarak gerekli alanın bulunduğunun düşünülmesidir.

Örneğin bir şaft içerisinde;

• havalandırma kanalları,
• atık su kolonları,
• temiz su boruları,
• ısıtma ve soğutma boruları,
• yangın tesisatı,
• yalıtımlı borular

bulunabilir.

Ancak bunların yalnızca dış ölçülerini toplamak yeterli değildir. Yalıtım kalınlıkları, askı ve destek elemanları, flanşlar, fittingsler, vanalar, temizleme parçaları, montaj toleransları ve gerektiğinde bakım yapılabilecek erişim mesafeleri de dikkate alınmalıdır.

Kâğıt üzerinde sığan bir tesisat, sahada aynı şaft içerisine monte edilemeyebilir.

En Kritik Konu: Havalandırma Kanalları

Şaft alanında en fazla yer gerektiren sistemlerden biri genellikle havalandırma kanallarıdır.

Kanal kesiti küçültülmek istendiğinde hava hızı artar. Hızın artması ise kanal sistemindeki basınç kaybını ve gürültü riskini artırabilir.

Mimari şaft dar olduğu için kanal ölçülerini sürekli küçültmek, çoğu zaman gerçek bir mühendislik çözümü değildir.

Özellikle yüksek hava debilerinin taşındığı;

• otopark egzoz sistemlerinde,
• merkezi havalandırma sistemlerinde,
• duman tahliye sistemlerinde,
• taze hava ve egzoz ana kanallarında

şaft kesiti tasarımın önemli girdilerinden biridir.

Mimari projede ayrılan alan mekanik sistem için yetersizse kanal kesitinin değiştirilmesi fan basıncı, enerji tüketimi, ses seviyesi ve sistem performansı üzerinde zincirleme etki oluşturabilir.

Pis Su Kolonlarında Sadece Boru Çapına Bakmak Yeterli Değildir

Pis su tesisatında da benzer bir durum vardır.

Örneğin bir kolonun yalnızca boru çapı kadar alan kapladığı düşünülemez. Kolon bağlantıları, branşmanlar, temizleme parçaları, havalık bağlantıları ve döşeme geçişleri de şaft içerisinde yer ister.

Özellikle çok sayıda ıslak hacmin aynı bölgede toplandığı yapılarda mimari yerleşim ile tesisat kolonlarının koordinasyonu kritik hale gelir.

WC, lavabo, duş ve mutfakların katlar arasında mümkün olduğunca birbirleriyle uyumlu yerleştirilmesi, hem şaft ihtiyacını azaltır hem de yatay atık su tesisatının gereksiz şekilde uzamasını önler.

Yalıtım, Şaft Hesabında Unutulmamalıdır

Isıtma, soğutma ve kullanım sıcak suyu boruları çoğu projede yalıtımlı olarak uygulanır.

Bu nedenle projede görülen nominal boru çapı, şaft içerisinde kullanılacak gerçek dış ölçüyü temsil etmeyebilir.

Birden fazla yalıtımlı borunun yan yana geçtiği bir şaftta birkaç santimetrelik farklar toplamda önemli alan ihtiyacı oluşturabilir.

Projede görülen boru çapı ile şaft içerisinde ihtiyaç duyulan gerçek montaj alanı aynı şey değildir.

Borular arasındaki montaj mesafeleri de hesaba katıldığında projede yeterli görünen bir şaft uygulamada sıkışabilir.

Benzer şekilde yoğuşma riski bulunan soğutma tesisatlarında yalıtımın ezilmesi veya kesintiye uğraması, sadece montaj problemi değil; ilerleyen dönemde yoğuşma ve su hasarı problemi de oluşturabilir.

Yangın Tesisatı Diğer Sistemlerin Arasına Sıkıştırılmamalıdır

Yangın kolonları ve bunlara ait bağlantılar da şaft koordinasyonunda başlangıçtan itibaren dikkate alınmalıdır.

Yangın tesisatının diğer borular veya kanallar nedeniyle erişilemez hale gelmesi, uygulama ve bakım açısından problem oluşturabilir.

Buradaki temel yaklaşım, bütün sistemlerin ayrı ayrı projelendirilmesinden ziyade aynı şaft içerisindeki gerçek yerleşimlerinin birlikte kontrol edilmesidir.

Mekanik projede yalnızca iki boyutlu çizgilerin çakışmaması yeterli değildir. Tesisatların gerçek dış ölçüleriyle aynı hacim içerisinde uygulanabilir olması gerekir.

Şaftın Konumu En Az Büyüklüğü Kadar Önemlidir

Doğru büyüklükte fakat yanlış konumlandırılmış bir şaft da verimsiz olabilir.

Şaftların mümkün olduğunca hizmet verdiği mahallere yakın ve katlar boyunca sürekliliği korunabilecek noktalarda konumlandırılması gerekir.

Aksi durumda tesisatlar şafttan çıktıktan sonra uzun yatay güzergâhlar izlemek zorunda kalabilir.

Bu durum;

• asma tavan içerisinde daha fazla alan ihtiyacına,
• kanal ve boru metrajının artmasına,
• daha fazla fittings kullanılmasına,
• basınç kayıplarının yükselmesine,
• drenaj hatlarında eğim problemlerine

neden olabilir.

Doğru konumlandırılmış bir şaft, başka bölgelerde önemli miktarda alan ve tesisat tasarrufu sağlayabilir.

Asma Tavan ile Şaft Birlikte Düşünülmelidir

Dikey tesisatın şaft içerisinde çözülmesi problemin yalnızca bir bölümüdür.

Şafttan çıkan kanal ve boruların kat içerisinde dağıtılması gerekir. Bu nedenle şaft konumu ile koridorlar, asma tavan yükseklikleri, kirişler ve diğer disiplinlere ait tesisatlar birlikte değerlendirilmelidir.

Özellikle ana havalandırma kanalının şafttan çıktığı noktada kanal yüksekliği ile kiriş kotunun çakışması, projelerde sık karşılaşılan problemlerden biridir.

Bu tür bir çakışma uygulama aşamasında fark edilirse kanalın küçültülmesi, güzergâh değiştirilmesi veya tavan seviyesinin düşürülmesi gerekebilir.

Şaft Neden Mimari Proje İlerlemeden Belirlenmeli?

Mimari proje büyük ölçüde tamamlandıktan sonra mekanik sistemler için alan aranmaya başlanması çoğu zaman seçenekleri sınırlar.

Doğru yöntem, projenin erken aşamasında yaklaşık mekanik sistem ihtiyaçlarının belirlenmesi ve mimari tasarımın buna göre geliştirilmesidir.

Bu aşamada nihai tesisat hesabının tamamlanmış olması şart değildir. Yapının fonksiyonu, kat alanları, kullanım yoğunluğu, seçilmesi muhtemel HVAC sistemi, ıslak hacimlerin yerleşimi ve yangın sistemi dikkate alınarak yaklaşık şaft gereksinimleri öngörülebilir.

Proje geliştikçe bu alanlar gerçek hesaplara göre revize edilir.

Sadece Bugünün İhtiyacı Değil, Gelecekteki Değişiklikler de Düşünülmelidir

Bir binanın mekanik tesisatı, yapının ömrü boyunca ilk yapıldığı haliyle kalmayabilir. Kullanım amacı değişebilir, kapasite artırılabilir, yeni cihazlar eklenebilir veya teknolojik ihtiyaçlar nedeniyle yeni tesisat hatlarının geçirilmesi gerekebilir.

Bu nedenle özellikle uzun ömürlü, büyük veya fonksiyon değişikliği ihtimali yüksek yapılarda bütün şaftların ilk gün tamamen doldurulması doğru bir yaklaşım değildir.

Proje aşamasında mümkün olduğu ölçüde rezerv kapasite bırakılması veya ileride kullanılabilecek ilave tesisat güzergâhlarının öngörülmesi faydalıdır.

Gelecekte ihtiyaç oluşabilecek;

• ilave ısıtma-soğutma boruları,
• yeni havalandırma veya egzoz hatları,
• ek kullanım suyu veya drenaj kolonları,
• yangın tesisatı değişiklikleri,
• yeni teknik sistemlere ait boru ve bağlantılar

için uygun bir güzergâhın bulunmaması durumunda, yıllar sonra yapılacak küçük bir tesisat ilavesi dahi ciddi mimari ve yapısal müdahaleler gerektirebilir.

Rezerv bırakılması her şaftın gereksiz yere büyütülmesi anlamına gelmez. Yapının kullanım amacı, gelecekteki büyüme ihtimali ve tesisat yoğunluğu dikkate alınarak kontrollü bir rezerv alan planlanmalıdır.

Bazı projelerde mevcut şaft içerisinde kontrollü boşluk bırakılması yeterliyken, büyük ve uzun ömürlü yapılarda ileride kullanılmak üzere ayrı bir rezerv şaft veya tesisat zonu bırakılması daha doğru bir çözüm olabilir.

Bugün birkaç metrekarelik teknik alan olarak görülen rezerv, ilerleyen yıllarda betonarme döşemelerin kırılması, yeni yangın geçişleri açılması veya kullanım alanlarının kaybedilmesi gibi çok daha maliyetli müdahalelerin önüne geçebilir.

İyi Bir Şaft Koordinasyonunda Neler Kontrol Edilmeli?

Şaft tasarımında en azından şu konular birlikte değerlendirilmelidir:

• Şafttan geçecek tüm mekanik sistemler,
• kanal ve boruların gerçek dış ölçüleri,
• yalıtım kalınlıkları,
• flanş ve bağlantı parçaları,
• montaj ve askılama alanları,
• vana ve ekipmanlara erişim,
• katlar arasındaki şaft sürekliliği,
• kiriş ve döşeme geçişleri,
• şafttan çıkan yatay tesisat güzergâhları,
• yangın ve duman geçişlerine ilişkin gerekli önlemler,
• gelecekte kullanılabilecek rezerv tesisat alanları.

Bu kontrol mimari, statik, mekanik ve elektrik projelerinin koordineli şekilde değerlendirilmesini gerektirir.

Sonuç

Mekanik şaft alanı, binanın kullanılabilir alanından kayıp olarak görülmemelidir. Gereğinden büyük şaft gereksiz alan kaybına yol açarken, gereğinden küçük şaft uygulama problemleri ve proje revizyonları oluşturabilir.

Amaç mümkün olan en küçük şaftı yapmak değil, tesisatın güvenli, uygulanabilir ve bakım yapılabilir şekilde yerleşebileceği optimum alanı belirlemektir.

Ayrıca yalnızca yapının ilk günkü ihtiyacı değil, bina ömrü boyunca ortaya çıkabilecek kapasite artışları ve yeni tesisat ihtiyaçları da göz önünde bulundurulmalıdır. Uygun projelerde bırakılan kontrollü rezerv alan veya rezerv şaft, gelecekte yapılacak müdahaleleri önemli ölçüde kolaylaştırabilir.

Projenin erken aşamasında yapılan doğru şaft koordinasyonu; uygulama sırasında ortaya çıkabilecek çakışmaları, tavan kotu problemlerini, gereksiz tesisat güzergâhlarını ve sonradan yapılacak mimari revizyonları önemli ölçüde azaltır.

Bu nedenle özellikle çok katlı ve mekanik tesisat yoğunluğu yüksek yapılarda şaft çalışması, mimari tasarım tamamlandıktan sonra değil, mimari tasarımla eş zamanlı yürütülmelidir.