Çatı planında mekanik cihaz için ayrılan dikdörtgen alan, çoğu zaman cihazın gerçek alan ihtiyacı değildir.

Rooftop, VRF dış ünitesi, chiller, klima santrali veya egzoz fanı; yalnız kendi ölçüsüyle değil, hava emiş-atış alanı, servis mesafesi, akustik etkisi ve bir gün çatıdan nasıl çıkarılacağıyla birlikte yer kaplar.

Bu nedenle mekanik cihaz yerleşimi yalnız mekanik proje kararı değildir. Parapet yüksekliğini, çatı kotlarını, şaft konumlarını, taşıyıcı sistemi ve çatının ileride nasıl kullanılabileceğini etkileyen mimari bir karardır.

Cihazı görünmez yapmak için yapılan parapet veya dekoratif screen, yanlış çözülürse cihazın çalışmasını zorlaştırabilir.

1. Cihazı Gizleyen Parapet Hava Akışını da Gizlice Değiştiriyor

Çatıdaki cihazların cepheden görünmemesi doğal bir mimari beklentidir. Ancak parapet yüksekliği yalnız görünüş çizgisine göre belirlenmemelidir.

Hava soğutmalı cihaz çevreden hava çeker ve ısınan havayı dışarı atar. Cihazın yüksek duvarlarla çevrilmesi bu havanın tekrar emiş tarafına dönmesine, yani sıcak hava resirkülasyonuna yol açabilir.

Burada üretici verileri oldukça dikkat çekici.

Daikin Applied'ın Rebel Applied rooftop montaj dokümanında cihaz katı duvarlarla çevriliyorsa cihaz ile duvar arasında en az 2.438 mm, iki cihaz arasında ise 3.048 mm mesafe öneriliyor. Cihaz üç veya daha fazla yönden katı duvarlarla çevriliyorsa duvar yüksekliğinin cihaz yüksekliğini geçmemesi de isteniyor.

Bu değerler tüm rooftop cihazlar için genel bir standart değildir; ilgili cihaz ailesinin üretici şartıdır. Fakat mimari açıdan verdiği mesaj çok nettir:

“Parapetin arkasına koyalım, görünmesin” kararı cihaz seçildikten sonra verilemez.

Parapet, cihaz ve hava akışı birlikte çözülmelidir.

2. Egzoz ve Taze Hava Şaftları Çatıya Çıkınca Yeniden Projelendirilmeli

Kat planında birbirinden oldukça uzak görünen iki tesisat şaftı, çatıda sonlandırılırken problemli bir ilişki kurabilir.

Mutfak egzozu, WC egzozu, jeneratör egzozu, duman tahliye noktaları, taze hava emişleri ve rooftop cihazlarının dış hava girişleri aynı çatı planında görülmelidir.

ASHRAE'nin bina hava emiş ve egzoz tasarım yaklaşımının temel problemi de budur: rüzgâr ve bina geometrisinin oluşturduğu resirkülasyon bölgeleri nedeniyle atılan hava tekrar bina hava emişlerine taşınabilir. Bu nedenle yalnız plandaki doğrusal mesafeye bakmak her durumda yeterli değildir.

Şaftın yeri belirlenirken yalnız katlarda nereden geçtiği değil, çatıda nerede biteceği de kontrol edilmelidir.

3. Ses Problemi Bazen Cihazdan Değil, Cihazın Altındaki Odadan Kaynaklanır

Çatıdaki mekanik cihazın yeri genellikle çatıda boş kalan bölgeye göre belirlenir.

Oysa aynı cihaz;

• koridor veya teknik hacim üzerinde,
• toplantı odası üzerinde,
• otel yatak odası üzerinde

aynı akustik sonucu oluşturmaz.

Çünkü sorun yalnız havadan yayılan cihaz sesi değildir. Fan, kompresör ve diğer döner ekipmanların oluşturduğu titreşim yapı elemanları üzerinden de iç hacimlere aktarılabilir.

Bu nedenle çatı mekanik yerleşimi yapılırken bir kat aşağıdaki mimari planın cihaz planının altında açık tutulması oldukça basit fakat etkili bir koordinasyon yöntemidir.

Özellikle düşük arka plan gürültüsü beklenen mahallerin üzerine cihaz yerleştirmek yerine, mümkünse servis, dolaşım veya teknik zonların üzeri değerlendirilmelidir.

4. Çatıdaki Mekanik Cihaz İçin Ne Kadar Alan Bırakılmalı?

Bu sorunun tek bir metre veya santimetre cevabı yoktur.

Doğru servis mesafesi cihaz üreticisinin teknik dokümanından alınmalıdır.

Örneğin güncel Daikin Applied hafif ticari rooftop serisinde;

Gereken açıklık	Üretici verisi
Ana kontrol paneli tarafı	1.905 mm
Diğer cihaz kenarları	1.219 mm

Ana kontrol paneli tarafındaki yaklaşık 1,90 metrelik alan, yalnız teknisyenin cihaz kapağını açması için değildir. Üretici bu alanı fan mili, serpantin, elektrikli ısıtıcı, gazlı ısıtıcı gibi parçaların gerektiğinde cihazdan çıkarılabilmesi için istiyor. Diğer yönlerdeki açıklık ise kompresör servisi ve kondenser hava akışını da kapsıyor.

2 metre genişliğindeki bir cihaz için planda 2 metre alan ayırmak, cihazı yerleştirmiş olmak anlamına gelmez.

Üstelik başka bir cihazın gereken açıklığı tamamen farklı olabilir. Carrier'ın bir dış ünite montaj dokümanında örneğin servis tarafında 762 mm, cihaz üzerinde 1.219 mm açıklık tarif ediliyor.

Bu karşılaştırma önemli bir şeyi gösteriyor: servis mesafesi ezbere çizilmez.

5. Montaj Rotası Yetmez; Cihaz Değiştirme Rotası Gerekir

Yeni yapıda cihazı çatıya koymak genellikle kolaydır. Vinç erişimi vardır, cephe tamamlanmamıştır ve çatıda henüz başka ekipman bulunmaz.

Asıl soru 15–20 yıl sonra ortaya çıkar: Bu cihaz komple değiştirilecek olursa buradan nasıl çıkarılacak?

Çatı zaman içinde değişebilir. Güneş panelleri eklenebilir, pergola yapılabilir, başka mekanik cihazlar gelebilir veya cihaz ile çatı kenarı arasındaki güzergâh kapanabilir.

Bu nedenle özellikle büyük rooftop, chiller ve klima santrallerinde projede üç farklı alan düşünülmelidir:

çalışma alanı + servis alanı + değiştirme/taşıma rotası

Üretici dokümanlarının cihaz kaldırma noktalarını ve rigging geometrisini ayrıca tanımlaması da bunun tesadüf olmadığını gösterir.

6. Çatı Kalan Alan Değil, Başlı Başına Bir Teknik Yerleşim Planıdır

Bugünün çatısında yalnız mekanik cihaz yok.

PV panelleri, çatı ışıklıkları, egzozlar, taze hava emişleri, yağmur suyu süzgeçleri, duman tahliye elemanları, teraslar, yeşil çatı alanları ve bakım güzergâhları aynı yüzeyi paylaşabiliyor.

Bunlar projeye sırayla eklendiğinde genellikle son gelen disiplin kalan boşluklara sıkışıyor.

Daha doğru yaklaşım, avan proje aşamasında çatıyı zonlamaktır:

Çatı kararı	Baştan çözülmezse oluşabilecek problem
Parapet / screen	Hava akışı ve sıcak hava resirkülasyonu
Egzoz ve taze hava	Atılan havanın tekrar emilmesi
Cihazın altındaki mahal	Gürültü ve titreşim problemi
Servis alanı	Filtre, kompresör veya serpantine erişememe
Değiştirme rotası	Cihazın ileride çatıdan çıkarılamaması
PV / teras / MEP koordinasyonu	Bakım ve dolaşım güzergâhlarının kapanması

Çatı Planında Aslında Ne Çizilmeli?

Mekanik cihazı yalnız dış konturuyla göstermek yerine, mimari koordinasyon planında mümkün olduğunca şu dört sınır okunabilmelidir:

cihaz konturu → gerekli hava açıklığı → servis/söküm alanı → değiştirme güzergâhı

Bu yaklaşım özellikle büyük cihazlarda mimarın cihazı proje sonunda “yerleştirmeye” çalışması yerine, cihazın gerektirdiği hacmi daha avan proje aşamasında görmesini sağlar.

Doğru soru “cihaz çatıya sığıyor mu?” değildir.

Doğru soru: “Bu cihaz burada çalışabilir, servis edilebilir ve yıllar sonra değiştirilebilir mi?”

Bu üç sorunun cevabı evetse, mekanik cihaz gerçekten yerine yerleşmiş demektir.

Kaynakça ve Teknik Referanslar

• ASHRAE Handbook — HVAC Applications, Building Air Intake and Exhaust Design.
• Daikin Applied — Rebel Applied Packaged Rooftop System, Installation Manual IM 1287-5.
• Daikin Applied — Light Commercial Packaged Air Conditioners, Catalog 257-2.
• Daikin Applied — Rebel Commercial Packaged Rooftop Systems, Catalog 256-18.
• Carrier — Top Discharge Condensing Units, Installation, Start-Up and Service Instructions.