Bir boya kabininde çalışan sıradan bir fan ile ofiste çalışan fan arasında neden fark olsun?

Çünkü boya kabininde havaya karışan solvent buharı, belirli şartlarda hava ile patlayıcı bir karışım oluşturabilir. Fan motorunda oluşabilecek bir elektrik arkı, kıvılcım veya yeterince sıcak bir yüzey de bu karışımı tutuşturabilir.

Aynı risk yalnızca gazlarda yoktur. Bir un fabrikasında havaya karışan ince un tozu, bir akü şarj alanında oluşabilecek hidrojen, bir akaryakıt tesisindeki yakıt buharı da patlayıcı atmosfer oluşturabilir.

ATEX ve Ex ekipman konusu tam olarak burada başlar.

Önce En Basit Haliyle: Patlama Nasıl Oluşuyor?

Basitleştirirsek üç şeyin aynı anda bulunması gerekir:

Yanıcı madde + hava + tutuşturma kaynağı

Tutuşturma kaynağı yalnızca açık alev değildir. Elektrik arkı, sıcak yüzey, mekanik kıvılcım veya statik elektrik de kaynak olabilir.

Bu nedenle patlamadan korunmanın amacı yalnızca “çok sağlam ekipman kullanmak” değildir. Öncelikle patlayıcı atmosferin oluşmasını önlemek, mümkün değilse tutuşturma kaynaklarını kontrol etmek gerekir. Türkiye'deki ATEX ekipman mevzuatı da bütünleşik patlama güvenliği yaklaşımında önce patlayıcı ortam oluşmasının, ardından ateşlemenin önlenmesini esas alır. Kaynak

Exproof Ne Demek?

Sektörde “exproof” ifadesi, patlayıcı atmosfer bulunan alanlarda kullanılmak üzere özel olarak tasarlanmış Ex ekipmanlar için yaygın biçimde kullanılır.

Örneğin normal bir elektrik motorunun içerisinde oluşabilecek kıvılcım veya yüksek yüzey sıcaklığı sıradan bir mahalde problem olmayabilir.

Ancak aynı motor yanıcı solvent buharının bulunabileceği bir boya kabininde çalışıyorsa sonuç değişir.

Bu nedenle;

• fan,
• motor,
• aydınlatma armatürü,
• sensör,
• anahtar,
• pano,
• elektrik bağlantı ekipmanı

gibi cihazların bulunduğu patlayıcı ortamın özelliklerine uygun seçilmesi gerekir.

Burada önemli bir yanlış anlaşılma vardır:

“Exproof” tek bir koruma yöntemi değildir.

Örneğin Ex d / Ex db, olası bir iç patlamanın muhafaza içinde tutulmasına dayanan “flameproof enclosure” koruma yöntemidir. Bunun dışında farklı Ex koruma yöntemleri de bulunur. Dolayısıyla Exproof = Ex d şeklinde düşünmek doğru değildir. Siemens'in patlayıcı ortam motorlarında da Ex eb, Ex db ve Ex tb gibi farklı koruma tiplerinin farklı uygulamalar için kullanıldığı görülür. Kaynak

ATEX Nedir?

ATEX'i bir ekipman markası veya tek bir standart olarak düşünmemek gerekir.

En basit ifadeyle ATEX yaklaşımı iki soruyu birbirine bağlar:

1. Burası patlama açısından nasıl bir ortam?
2. Bu ortamda hangi ekipman kullanılabilir?

Avrupa mevzuatında işyerindeki patlayıcı alanların değerlendirilmesi 1999/92/EC, bu alanlarda kullanılacak ekipman ve koruyucu sistemler ise 2014/34/EU kapsamında ele alınır. Türkiye'de de çalışanların patlayıcı ortam risklerinden korunmasına ilişkin yönetmelik ile 2014/34/AB kapsamındaki ekipman yönetmeliği bulunmaktadır. Kaynak

Yani doğru yaklaşım: Önce alanı değerlendir → sonra ekipmanı seç.

Hangi Durumlarda ATEX Değerlendirmesi Gerekebilir?

Temel soru şudur:

Yanıcı gaz, buhar, sis veya toz havayla karışarak patlayıcı atmosfer oluşturabilir mi?

Bu ihtimal varsa konu değerlendirilmelidir.

Uygulama	Patlayıcı atmosferi oluşturabilecek madde
Boya kabini	Solvent / tiner buharı
Akaryakıt dolum alanı	Yakıt buharı
LPG tesisi	LPG
Doğalgaz tesisi	Yanıcı gaz
Akü şarj alanı	Hidrojen
Un / yem fabrikası	Yanıcı toz
Ahşap işleme tesisi	Ahşap tozu
Silo ve toz filtreleri	Yanıcı proses tozları

Burada özellikle son üç örnek önemlidir:

Patlayıcı ortam denildiğinde yalnızca gaz düşünülmemelidir. Yanıcı tozlar da patlayıcı atmosfer oluşturabilir.

IEC 60079-10-1 gaz ve buhar kaynaklı, güncel IEC 60079-10-2:2026 ise yanıcı toz kaynaklı tehlikeli alanların sınıflandırılmasını ele alır. Kaynak

Yanıcı Madde Bulunan Her Yer Exproof mu Olmalı?

Hayır.

Bir depoda kapalı ambalaj içinde solvent bulunması ile solventin açık şekilde kullanıldığı bir boya kabini aynı durum değildir.

Tehlikeli alan belirlenirken;

• maddenin özellikleri,
• nereden açığa çıkabileceği,
• oluşma sıklığı ve süresi,
• proses şartları,
• havalandırma,
• yayılabileceği alan

birlikte değerlendirilir.

Daha sonra alan Zone sınıflarına ayrılır.

Zone 0, 1 ve 2 Ne Demek?

Gaz, buhar veya sis için sınıflandırmanın mantığı oldukça basittir:

Zone	Basit anlatımı
Zone 0	Patlayıcı atmosfer sürekli, uzun süreli veya sık bulunuyor
Zone 1	Normal işletmede zaman zaman oluşması bekleniyor
Zone 2	Normal işletmede beklenmiyor; oluşursa kısa süre kalıyor

Yanıcı tozlar için aynı mantığın karşılığı Zone 20, Zone 21 ve Zone 22'dir. Bu sınıflandırma ATEX 1999/92/EC'de doğrudan tanımlanmıştır. Kaynak

Basit Bir Boya Tesisi Örneği

Bir tanktan solvent aktarımı yapıldığını düşünelim.

Tankın içerisinde veya buharın sürekli bulunabileceği bir noktada risk seviyesi farklıdır.

Solventin normal dolum sırasında zaman zaman açığa çıkabileceği bağlantı noktasının çevresindeki risk farklıdır.

Normalde gaz bulunmayan ancak arıza veya kaçak halinde kısa süreli oluşabilecek daha uzaktaki bölgenin riski de farklıdır.

İşte Zone sınıflandırması, tesisin tamamına aynı tehlike seviyesini vermek yerine bu farkları tanımlar.

Bu nedenle:

“Bu oda Exproof olacak.”

ifadesi tek başına yeterli bir mühendislik tarifi değildir.

Asıl soru:

“Patlayıcı atmosfer nerede oluşabilir ve o bölgenin Zone sınıfı nedir?”

olmalıdır.

Zone Belirlendi; Her ATEX Ekipman Kullanılabilir mi?

Hayır.

ATEX'e uygun olmak tek başına yeterli değildir. Ekipmanın ilgili Zone'a, gaz veya toz grubuna, sıcaklık şartlarına ve gerekli koruma seviyesine uygun olması gerekir.

ATEX yaklaşımındaki temel kategori ilişkisi şöyledir:

Alan	Uygun ekipman kategorisi*
Zone 0 / 20	Kategori 1
Zone 1 / 21	Kategori 1 veya 2
Zone 2 / 22	Kategori 1, 2 veya 3

*Ekipmanın gaz, buhar, sis veya toz ortamına ayrıca uygun olması şartıyla. Kaynak

Bu nedenle:

“Ürün ATEX sertifikalı, kullanabiliriz.”

demek teknik açıdan yeterli değildir.

Bir Ex Motor Etiketinde Ne Yazar?

Gerçek bir Siemens patlayıcı ortam motoru örneğinde şu işaretleme bulunabilir:

II 2G Ex db IIC T4 Gb

İlk bakışta karmaşık görünse de aslında ekipmanın nerede kullanılabileceğini anlatan teknik kimlik kartıdır.

• II → maden dışındaki endüstriyel uygulamalar
• 2G → gaz ortamı için ekipman kategorisi
• Ex db → kullanılan patlamadan korunma yöntemi
• IIC → gaz grubu
• T4 → sıcaklık sınıfı
• Gb → ekipman koruma seviyesi

Siemens'in ilgili motor serisinde bu işaretlemeye sahip motorlar Zone 1 uygulaması için tanımlanmaktadır. Kaynak

Bir motorun üzerinde “Ex” yazması, onu her patlayıcı ortamda kullanabileceğiniz anlamına gelmez. Etiketin tamamı okunmalıdır.

Mekanik Projede Ne Değişir?

Özellikle boya tesisleri, akaryakıt tesisleri, kimyasal prosesler, akü alanları ve tozlu üretim tesislerinde mekanik projede yalnızca:

“Exproof fan kullanılacaktır.”

notunu yazmak yeterli olmayabilir.

Fan, motor ve diğer ekipman seçimi yapılmadan önce tehlikeli alan sınıflandırmasının bilinmesi gerekir. Elektrik tesislerinin tasarım, ekipman seçimi, montaj ve ilk muayene esasları güncel IEC 60079-14:2024 kapsamında ayrıca ele alınmaktadır. Kaynak

Yanıcı madde var mı? → Patlayıcı atmosfer oluşabilir mi? → Nerede oluşabilir? → Zone nedir? → Hangi Ex ekipman uygundur?

Sonuç

ATEX konusu aslında “Exproof cihaz satın alma” konusu değildir.

Önce patlayıcı atmosferin nerede ve hangi şartlarda oluşabileceği belirlenir. Sonra Zone sınıfı ve ortam özelliklerine uygun ekipman seçilir.

Bu nedenle bir projede görülen “ATEX sertifikalı” veya “Exproof” ifadesi tek başına yeterli değildir.

Önce ortam sınıflandırılır, sonra ekipman seçilir.

Kaynakça ve Teknik Referanslar

• Avrupa Parlamentosu ve Konseyi — Directive 1999/92/EC, patlayıcı ortam riski bulunan çalışanların korunması ve Zone sınıflandırması. Kaynak
• Avrupa Parlamentosu ve Konseyi — Directive 2014/34/EU, potansiyel patlayıcı atmosferlerde kullanılacak ekipman ve koruyucu sistemler. Kaynak
• T.C. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı — Patlamadan Korunma Dokümanı hazırlama rehberi; 30.04.2013 tarihli, 28633 sayılı Yönetmelik çerçevesi. Kaynak
• T.C. mevzuatı — Muhtemel Patlayıcı Ortamda Kullanılan Teçhizat ve Koruyucu Sistemler ile İlgili Yönetmelik (2014/34/AB), 30.06.2016 / 29758. Kaynak
• IEC 60079-10-1:2020 — Explosive atmospheres, explosive gas atmospheres için alan sınıflandırması. Kaynak
• IEC 60079-10-2:2026 — Explosive atmospheres, explosive dust atmospheres için alan sınıflandırması. Kaynak
• IEC 60079-14:2024 — Ex elektrik tesislerinin tasarımı, ekipman seçimi, montajı ve ilk muayenesi. Kaynak
• Siemens — D 81.1 Explosion-Protected Motors, gerçek Ex motor işaretleme ve Zone 1 örnekleri. Kaynak

Not: Tehlikeli alan sınıflandırması ve Ex ekipman seçimi can güvenliği açısından kritik mühendislik çalışmalarındandır. Nihai tasarımda proses koşulları, malzeme özellikleri, Patlamadan Korunma Dokümanı, yürürlükteki mevzuat ve ilgili standartların güncel baskıları esas alınmalıdır.