Mekanik tesisat şaftı yalnızca boru ve kanalların geçtiği düşey bir boşluk değildir. Doğru tasarlanmayan bir şaft; bakım erişimini zorlaştırabilir, yangın ve dumanın katlar arasında yayılmasına neden olabilir, tesisat montajını güçleştirebilir ve ilerleyen yıllarda yapılacak müdahaleleri ciddi şekilde sınırlayabilir.

Bu nedenle şaft tasarımında sadece “tesisat sığıyor mu?” sorusu yeterli değildir. Şaft duvarı, şaft kapağı, kat geçişleri, yangın durdurucu uygulamalar, bakım erişimi, askılama ve farklı tesisatların birbiriyle ilişkisi birlikte değerlendirilmelidir.

Şaft kapağı sadece estetik bir kapak değildir

Şaft içerisindeki tesisata bakım yapılabilmesi için gerekli noktalarda erişim sağlanmalıdır. Bu erişim genellikle şaft kapağı veya servis kapağı ile çözülür.

Ancak kapağın yalnızca mimari açıdan görünmeyecek bir noktaya yerleştirilmesi yeterli değildir. Kapağın konumu ve ölçüsü, içerideki tesisatın bakım ihtiyacına göre belirlenmelidir.

Örneğin şaft içerisinde;

• vana,
• pis su temizleme parçası,
• yangın tesisatı bağlantısı,
• damper,
• ölçüm veya kontrol elemanı

bulunuyorsa bunlara ulaşılabilecek gerçek bir çalışma alanı bırakılmalıdır.

Çok küçük bir kapağın arkasında erişilmesi mümkün olmayan bir vana bırakmak, teknik olarak erişim sağlandığı anlamına gelmez.

Şaft kapağının yangın dayanımı ne olmalı?

Burada yapının özelliklerine göre yönetmelik şartları devreye girer.

Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik’e göre yüksek binalarda düşey tesisat şaft ve baca duvarlarının yangına en az 120 dakika, kapaklarının ise en az 90 dakika dayanıklı ve duman sızdırmaz olması gerekir.

Yüksek binalarda: şaft/baca duvarı ≥ 120 dakika — şaft kapağı ≥ 90 dakika ve duman sızdırmaz.

Dolayısıyla özellikle yüksek yapılarda sıradan bir sac servis kapağının yalnızca şaft boşluğunu kapatması yeterli değildir.

Kullanılacak kapağın;

• istenen yangın dayanım sınıfını sağlaması,
• uygun sistem içerisinde test edilmiş olması,
• duman sızdırmazlık gereksinimini karşılaması,
• uygulama detayının üreticinin sertifikalı çözümüne uygun olması

gerekir.

Yangına dayanım yalnızca kapak kanadının malzemesine bağlı değildir. Kasa, duvar bağlantısı, fitiller, montaj boşlukları ve kapak-duvar birleşiminin tamamı sistem performansının parçasıdır.

En kritik bölgelerden biri: Kat geçişleri

Mekanik şaftlar yapının katları boyunca devam ettiği için boruların, kanalların ve diğer tesisatların döşemeleri geçtiği noktalar yangın güvenliği açısından kritik bölgelerdir.

Bir döşemeden boru geçirilmesi sırasında tesisatın çevresinde bırakılan boşluk açık şekilde bırakılırsa, şaft katlar arasında yangın ve duman için düşey bir geçiş yoluna dönüşebilir.

Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, su, elektrik, ısıtma ve havalandırma tesisatı gibi sistemlerin döşemeden geçtiği noktalarda tesisat çevresindeki açıklıkların, döşemenin yangın dayanım süresini koruyacak şekilde yangın ve duman geçişine karşı yalıtılmasını ister.

Bu nedenle kat geçişlerinin sonradan rastgele harç, alçı veya köpük ile doldurulması doğru yaklaşım değildir.

Yangın durdurucu uygulama nedir?

Yangın durdurucu sistemlerin amacı, yangına dayanıklı bir duvar veya döşemeden tesisat geçirildiğinde oluşan açıklığın, yapı elemanının yangın performansını mümkün olduğunca korumasını sağlamaktır.

Uygulanacak çözüm, geçen tesisata göre değişir.

Örneğin;

• çelik boru,
• bakır boru,
• yanıcı plastik boru,
• yalıtımlı boru,
• kablo,
• kablo tavası

için aynı yangın durdurucu detay kullanılamaz.

Penetrasyon contalarının yangın performansı, tesisatın geçtiği duvar veya döşemenin bütünlüğünü ve yalıtım performansını koruyabilme kabiliyeti üzerinden test edilir. Bu yaklaşım ISO 10295-1 standardının da temel konusudur.

Yalnızca “yangın mastiği kullanıldı” demek yeterli değildir.

Kullanılan sistemin; boru tipi, çapı, yalıtımı, açıklık ölçüsü ve yapı elemanı ile birlikte uygun bir test veya sınıflandırmaya sahip olması gerekir.

Plastik borular özel dikkat gerektirir

Metal borular ile plastik borular yangın sırasında aynı davranışı göstermez.

Plastik borular sıcaklık etkisiyle eriyebilir veya deformasyona uğrayabilir. Bunun sonucunda döşeme veya duvar içerisinde yeni ve büyük bir açıklık oluşabilir.

Bu nedenle uygulamaya bağlı olarak yangın sırasında genleşerek boru boşluğunu kapatan yangın kelepçeleri, sargılar veya benzeri sertifikalı sistemler gerekebilir.

Burada ürün seçimi sadece borunun çapına bakılarak yapılmamalıdır. Borunun malzemesi, duvar veya döşeme tipi, yangın dayanım süresi ve test edilmiş uygulama detayı birlikte değerlendirilmelidir.

Havalandırma kanalları farklı değerlendirilmelidir

Şaft içerisinden geçen havalandırma ve duman kontrol kanalları, sıradan boru penetrasyonlarıyla aynı şekilde ele alınmamalıdır.

Özellikle yangın kompartımanlarını geçen hava kanallarında yangın damperi, yangına dayanıklı kanal veya ilgili sistem tasarımına bağlı farklı çözümler gerekebilir.

EN 1366 serisinde penetrasyon contaları ile havalandırma kanalları ve yangına dayanıklı kanal sistemlerinin test yöntemleri ayrı başlıklar altında ele alınmaktadır.

Bir kanal çevresine yangın durdurucu malzeme uygulanmış olması tek başına kanal sisteminin yangın güvenliğini sağlamaz.

Yangın senaryosu, kanalın fonksiyonu ve geçtiği yangın kompartımanları birlikte değerlendirilmelidir.

Şaft içinde bakım erişimi unutulmamalıdır

Şaft tasarımında yangın güvenliği kadar önemli diğer konu işletme ve bakımdır.

Şaft içerisinde bakım gerektiren ekipmanlar mümkün olduğunca erişilebilir noktalara yerleştirilmelidir.

Örneğin;

• pis su temizleme kapaklarının duvara dönük bırakılması,
• vanaların kanal arkasında kalması,
• damper motorlarına ulaşılamaması,
• şaft kapağının borular tarafından bloke edilmesi

uygulamada sık karşılaşılan hatalardır.

Bu sorunların çoğu projede birkaç santimetrelik koordinasyon ile çözülebilirken, bina tamamlandıktan sonra ciddi tadilat gerektirebilir.

Şaft içindeki tesisatlar nasıl yerleştirilmeli?

Şaft içinde tesisatlar rastgele yan yana dizilmemelidir.

Öncelikle büyük kesitli ve güzergâhı değiştirilmesi zor olan elemanlar dikkate alınmalıdır. Havalandırma kanalları, büyük çaplı pis su kolonları ve ana tesisat boruları genellikle yerleşimin ana omurgasını oluşturur.

Daha sonra;

• yalıtım kalınlıkları,
• boru askıları,
• kanal flanşları,
• branşman bağlantıları,
• vana ve ekipman çalışma alanları

dikkate alınarak diğer tesisatlar yerleştirilmelidir.

Sadece plan görünüşünde çakışmayan tesisatların uygulanabilir olduğu varsayılmamalıdır.

Şaftın kesit ve mümkünse üç boyutlu koordinasyonunun da kontrol edilmesi gerekir.

Şaft içinde boru ve kanallar nasıl sabitlenmeli?

Düşey tesisatlarda askılama ve sabitleme özel önem taşır.

Boru ağırlığı, içerisindeki akışkan, yalıtım, vana ve bağlantı parçaları yük oluşturur. Bu yüklerin rastgele başka tesisatlara veya uygun olmayan yapı elemanlarına aktarılması doğru değildir.

Her sistem kendi yüklerini güvenli şekilde taşıyacak uygun konsol, kelepçe ve taşıyıcı elemanlarla desteklenmelidir.

Ayrıca düşey borularda genleşme, sabit nokta ve kayar mesnet gereksinimleri sistemin çalışma sıcaklığına göre projelendirilmelidir.

Şaft yeterince büyük olsa dahi taşıyıcı sistemlerin yerleştirilebileceği alan bulunmuyorsa uygulama yine problemli hale gelir.

Elektrik ve mekanik tesisat aynı şaftta olabilir mi?

Bu sorunun tek bir genel cevabı yoktur.

Aynı teknik hacim içinde farklı disiplinlerin bulunması; yapının kullanım amacı, tesisat türleri, yangın güvenliği, elektriksel güvenlik, bakım erişimi ve ilgili standartlara göre değerlendirilmelidir.

Özellikle su taşıyan mekanik hatların elektrik panoları veya kritik elektrik ekipmanları üzerinde konumlandırılması ciddi risk oluşturabilir.

Bu nedenle mümkün olan projelerde mekanik ve elektrik ana düşey dağıtımlarının ayrı şaftlarda çözülmesi koordinasyonu ve işletme güvenliğini kolaylaştırır.

Aynı şaft kullanılması gerekiyorsa disiplinler arası yerleşim sınırları proje aşamasında açık şekilde belirlenmelidir.

Şaftın tamamen kapatılması yeterli değildir

Bir şaftın beton, tuğla veya yangına dayanıklı levha ile çevrilmiş olması otomatik olarak güvenli olduğu anlamına gelmez.

Şaftın gerçek performansı;

• duvarının yangın dayanımı,
• kapaklarının özellikleri,
• döşeme ve duvar penetrasyonları,
• tesisat geçişlerinde kullanılan yangın durdurucu sistemler,
• kanal geçişleri ve damperler,
• montaj kalitesi

ile birlikte oluşur.

Sistemin en zayıf noktası, bütün şaftın yangın performansını etkileyebilir.

Uygulamada sık yapılan hatalar

Mekanik tesisat şaftlarında sık karşılaşılan hatalar şunlardır:

• Şaft kapağının bakım yapılamayacak kadar küçük bırakılması,
• yangına dayanıklı olması gereken noktada standart servis kapağı kullanılması,
• boru ve kablo geçişlerinin açık bırakılması,
• penetrasyonların standart yapı köpüğü ile kapatılması,
• plastik ve metal borular için aynı yangın durdurucu detayın kullanılması,
• yangın durdurucu uygulamaların sonradan geçirilen tesisatlarla bozulması,
• vana ve temizleme parçalarının erişilemez noktada bırakılması,
• askı ve konsollar için yeterli alan ayrılmaması,
• şaftın ileride ilave tesisat geçirilemeyecek şekilde tamamen doldurulması.

Sonuç

İyi tasarlanmış bir mekanik tesisat şaftı yalnızca tesisatların sığdığı bir boşluk değildir.

Yangın güvenliği, bakım erişimi, montaj kolaylığı, taşıyıcı sistemler, kat geçişleri ve gelecekte yapılabilecek değişiklikler aynı tasarımın parçalarıdır.

Özellikle şaft kapakları ve tesisat penetrasyonları yangın güvenliğinin kritik noktalarıdır. Yangına dayanıklı bir duvar veya döşeme içerisinden tesisat geçirildiğinde bu yapı elemanının performansını zayıflatmayan, kullanım koşuluna uygun ve test edilmiş yangın durdurucu sistemler tercih edilmelidir.

Şaft tasarımının mimari proje tamamlandıktan sonra çözülmesi yerine; mimari, statik, mekanik, elektrik ve yangın güvenliği disiplinleri ile proje başlangıcında koordine edilmesi, hem uygulama hatalarını hem de bina işletmeye alındıktan sonra ortaya çıkabilecek sorunları önemli ölçüde azaltır.

Kaynaklar

• Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik
• Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı – Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik Kılavuzu
• ISO 10295-1 – Fire testing of service installations – Penetration seals
• EN 1366 serisi – Tesisat sistemlerinin yangına dayanım deneyleri